نقش مدلهای ذهنی در پژوهش های رفتار اطلاع جویی - بهینگی

نقش مدلهای ذهنی در پژوهش های رفتار اطلاع جویی

141
0
اشتراک گذاری :
نقش مدلهای ذهنی در پژوهش های رفتار اطلاع جویی

تأثیر مدلهای ذهنی بر رفتارهای جســت وجوی اطلاعات

حدود ســه دهه (از سال ۱۹۸۴) از شــروع مطالعات مدلهای ذهنی در پژوهش های رفتار اطلاع جویی در رشــته علم اطلاعات و دانش شناسی میگذرد. در این دوران توجه عمده بر تأثیر مدلهای ذهنی بر رفتارهای جســت وجوی اطلاعات بوده است و تلاش های کمی به کشف عوامل تأثیرگذار  بر ساخت مدلهــای ذهنی در زمینه های دیگری چون نیاز اطلاعاتی و اســتفاده از منابع متمرکز شــده اند؛ انجام پژوهشهــای مدلهــای ذهنی در دو زمینه اخیر مکمل دیگر تحقیقات شــناختی بوده اســت و به فهم عمیق تر عوامل مؤثر بر نیاز اطلاعاتی و استفاده از منابع کمک میکند.

طراحی و ارزیابی نظامها بســتر دیگری محسوب میشــود که کاربرد مدل ذهنی در آن از دیرباز مورد توجه بوده اســت. در این تحقیقات تلاش میشــد تا از طریق شــناخت مدل ذهنی کاربران، که انعکاسی از علایق و ویژگیهای آنان بود، به طراحان نظامهای بازیابی کمک کنند تا نظامهایی طراحی کنند که به جای هماهنگ کردن رفتارهای کاربران با نظام، در پی سازگار کردن نسبی نظام متناسب با رفتارهای کاربران باشــند. از طرفی، آگاهی از ضعفهای مدل ذهنی کاربران به طراحان نظام کمک میکند تا مدلهایی طراحی کنند که خطاهای انسانی را به حداقل برسانند.

حوزه رفتارهای اطلاع جویی

از دیگر بخش هایی که به طور خاص برای محققان علم اطلاعات بسیار جذاب بود، حوزه رفتارهای اطلاع جویی بود. در این بستر، مفهوم مدل ذهنی، به ویژه برای توضیح علل رویکردهای متفاوت کاربران در اطلاع جویی و انتخاب راهکار جست وجو، بسیار مورد توجه قرارگرفت. محققان با بهره گیری از دانش حوزه روانشناســی و به ویژه روانشناسی شناختی، پژوهشهایی انجام داده اند که به افزایش فهم ما از فرآیندهای شناختی رفتارهای کاربران در هنگام تعامل و ارزیابی نظامهای بازیابی اطلاعات کمک شایانی میکند. یکی از تفاوتهای فردی که انتظار میرود بر رفتارهای اطلاعاتی افراد یا مؤلفه هایی از این رفتار اثرگذار باشــد، مدل ذهنی اســت.

نقش مدلهای ذهنی در پژوهشهای رفتاری

عوامل تأثیرگذار بر ساخت مدلهای ذهنی

نتایج حاصل از پژوهشهای مورد بررسی نشان میدهد که عوامل متعددی بر ساخت مدلهای ذهنی در فرآیند اطلاع یابی تأثیر دارند. این عوامل را میتوان در موارد زیر مقوله بندی کرد:

تفاوتهای فردی

یک دسته از این عوامل را میتوان در قالب تفاوتهای فردی دسته بندی کرد.
نتایج پژوهشها نشــان میدهد که عواملی مانند وضعیت آموزشی و حرفه ای افراد، زمینه دانشگاهی، تجربه کار با رایانه، مهارتها و تجربیات گذشــته فرد و جنســیت بر ساخت و تکامل مدلهای ذهنی
اثرگذار هستند.

عوامل محیطی

عواملی مانند ارائــه مدل مفهومی، آموزش، محیط رابــط، بازخوردهای نظام و پیچیدگی وظیفه از جمله عوامل محیطی مورد بررسی در پژوهشهای رفتار اطلاع جویی هستند که بر مدلهای ذهنی کاربران اثرگذارند.

ساواژه (۲۰۰۱) در پژوهشی که با هدف شناسایی عوامل اثرگذار بر ســاخت مدلهای ذهنی در ۴۸دانشجوی کارشناسی انجام شد، نشان داد افرادی که با مدل مفهومی یک نظام جدید (که توصیفی از چگونگی کار نظام دارد) آشنا هستند، بهتر میتوانند مدل ذهنی خود را تکامل بخشند. این تکامل مدل ذهنی در مرحله جست وجوی اطلاعات اثرگذار است و به بهبود عملکرد جست وجو و رضایتمندی بیشتر از نظام بازیابی منجر میشود.

همچنین در تأیید نتایج به دســت آمده در پژوهش ساواژه، بورگمن (۱۹۸۴) نشان داد که آموزش کاربــران (از جمله آموزش مدل مفهومی نظام) از عواملی اســت که شــاید ســبب تکامل مدل ذهنی کاربران شود. وی در پژوهش خود به دنبال این مسئله بود که تفاوت کارایی بین دانشجویان کارشناسی آموزش دیده (از طریق مدل مفهومی نظام) و مبتدی را با یکدیگر مقایسه کند. نتایج نشان داد آموزش مبتنی بر مدل مفهومی سبب بهبود کارایی در وظایف پیچیده و تکامل مدل ذهنی میشود.

وظیفه و بازخورد

عوامل محیطی دیگری هستند که شــاید بر مدل ذهنی اثر بگذارند. ساکسون (۱۹۹۷) نشان داد که وظیفه و بازخورد بر توسعه مدل ذهنی تأثیر دارند. در تأیید مشــاهدات ساکسون، موروماتسو و دیگران (۲۰۰۱) در پژوهشی که با هدف بررسی مدلهای ذهنی کاربران از موتورهای جست وجو انجام شد، گزارش دادند افرادی که بازخوردهای آشــکاری پیرامون تغییر راهبرد پرسش مبهم از یک موتور جست وجو دریافت میکنند، مدل جســت وجوی کاملتری دارند.

تأثیر مدلهای ذهنی بر رفتار اطلاع جویی

نتایج پژوهشهای بررسی شــده نشــان میدهــد که مدلهای ذهنــی تأثیر مهمی در رفتارهــای افراد در فرآینــد اطلاع جویــی دارند.

دیمیتــروف (۱۹۹۲) در پژوهش خود به دنبال رابطــه بین مدلهای ذهنی کاربران یک نظام بازیابی، مانند فهرســت پیوسته یک کتابخانه و خروجی جست وجوی آنها بود. نتایج نشــان داد دانشــجویانی که مدل ذهنی کاملتری از فهرست پیوســته یک کتابخانه دارند، در هنگام کار با نظام، خطاهای کمتری انجام میدهند.

موراماتســو  در حین بررســی مدلهای ذهنی کاربران از موتورهای جست وجو، متوجه شد که نقص مدلهای ذهنی در مورد موتور جست وجو، به تصمیم گیری نادرست در حین جست وجو منجر میشود. همچنین مارکیونینی (۱۹۸۹) در بررسی تأثیر راهبردهای جست وجوی اطلاعات دانشجویان ابتدایی، مبتدیان، متوجه شد جستوجوگران باتجربه و با مدل ذهنی کاملتر، موفقیت بیشتری در یافتن اطلاعات داشتند و زمان کمتری برای جست وجو صرف میکردند.

در پژوهش بورگمن مشخص شد که در فرآیندهای حل مسئله ساده و وظایف معمول، به استفاده از مدلهای مفهومی برای آموزش و بهبود مدل ذهنی کاربران نیازی نیست، چرا که در اینگونه
فرآیندهــا مدل ذهنی افرادی که با مدل آموزش دیده بودند، با کســانی که هیچ آموزشــی را دریافت نکرده اند، معادل بود، اما در وظایف پیچیده که نیاز به خلاقیت دارند، آموزش مبتنی بر مدل مفهومی به تکامل مدل ذهنی و بهبود کارایی منجر میشود.

نقش مدلهای ذهنی در پژوهش های رفتار اطلاع جویی

اثر محیط و منابع

در تأیید نتایج به دست آمده توسط بورگمن، پژوهشی که توسط برنت (۲۰۰۳) به منظور بررسی تأثیر مدل ذهنی دانشجویان کارشناسی مبتدی، بر کارایی جست وجوی اطلاعات در اینترنت انجام شد،
نشان داد که افرادی با مدل ذهنی کاملتر در محیطهای پیچیده ای مانند اینترنت رضایتمندی بیشتری از نتایج بازیابی شده دارند. مدلهــای ذهنی همچنین بر انتخاب منابع اطلاعاتی کاربران و اســتفاده از ویژگیهای جدید نظام تأثیــر میگذارند. کاربرانی که مدل ذهنی ناقص از وب دارند، بیشتر بر منابع غیرآنلاین و فهرست های پیوسته کتابخانه ای تکیه میکنند؛ این در حالی است که کاربرانی با مدل ذهنی کامل از انواع منابع اطلاعاتی و ابزارهای متنوع جست وجو استفاده میکنند.

ویژگی های مدلهای ذهنی کاربران در فرآیند جست وجوی اطلاعات

مروری بر پژوهشهای انجام شــده در حــوزه مدلهای ذهنی کاربــران در فرآیند اطلاع جویی برخی ویژگیهای عام را در گروه های مختلف کاربران اعم از کاربران کتابخانه های عمومی تا دانشــجویان
تحصیلات تکمیلی نشــان میدهد. در برخی پژوهشها شــواهدی مبنی بر ناقص بودن مدلهای ذهنی کاربران و تحول مداوم این مدلها گزارش شــده است. دیمیتروف مدلهای ذهنی کاربران از فهرست پیوسته کتابخانه ای را ناقص ارزیابی کرد و متوجه شد که نقص مدلهای ذهنی به خطای بیشتر در هنگام کار با نظام منجر میشود.

همســو با یافته دیمیتروف، زانگ (۲۰۰۹) در بررسی فرآیند ساخت مدلهای ذهنی افراد از محیط وب دریافــت که درک کاربران از محیط وب ناقص اســت و کاربران با نگاه ارتباطی به این محیط نگاه میکنند.
همچنیــن مکری و دیگران (۲۰۰۷) به منظور کشــف تفاوت مدلهای ذهنی کاربران از کتابخانه ســنتی و دیجیتال در هشت دانشجوی کارشناسی ارشد متوجه شــدند که مدل ذهنی کاربران پیرامون
مفاهیم مشــابهی مانند کتابخانه دیجیتال، موتور جســت وجو، اپک و کتابخانه سنتی بسیار ناقص است. کاربران مدل ذهنی خود را از مفهومی مانند موتور جســت وجو به ســایر مفاهیم مشــابه نظیر کتابخانه دیجیتال بسط میدهند.

خطاها و تناقضات موجود در این نوع از مدلهای ذهنی

علاوه بر نقص مدلهای ذهنی، در برخی پژوهشها نشان داده شده است که این مدلها اغلب شامل خطاها و تناقضات هستند. موکداد و همکارانش (۲۰۰۱) در بررسی نحوه شکل گیری مدلهای ذهنی
کاربران از موتورهای جســت وجو دریافتند که مدل ذهنی افراد از جســت وجو در موتور جســت وجو، ناکامل و حتی برخلاف الگوریتم های تعریف شده در موتور بود. همسو با این یافته، مارکیونینی در بررسی انطباق مدل ذهنی کاربران در گذر از دایره معارف چاپی به الکترونیک دریافت که جست وجوگران از جست وجوی خود در منابع الکترونیک رضایت نداشتند. آنها به جای طرح پرسش در قالب کلیدواژه ها، از جمله اســتفاده میکردند که نشــان دهنده مدل ذهنی نادرست آنها از آن نظام الکترونیک است. این نقصها و خطاها شاید به تصمیم گیری نادرست در جست وجوی اطلاعات منجر شود.

روشهای استخراج مدلهای ذهنی

تحقیقات مورد بررســی نشــان میدهد کــه در اغلب پژوهشهــا، مجموعــه ای از تکنیک ها برای اســتخراج مدل ذهنی به کار گرفته میشــود. دلیلش شــاید این باشــد که مدلهای ذهنی به صورت
مســتقیم مشــاهده شدنی نیســتند و اندازه گیری آنها دشــوار است. بیشــترین روشهای استفاده شده به ترتیب شــامل مصاحبه ( ۲۵پژوهش)، مشــاهده ( ۱۲پژوهش)، ترســیم ( ۷پژوهش)، بلنداندیشــی (۴پژوهش) و “تکنیک فهرســت شــبکه ای” (۴۹۳پژوهش) هســتند. در بســیاری از پژوهشها نیز پرسشــنامه برای گردآوری اطلاعات شــخصی به عنوان مکمــل دیگر ابزارها به کار گرفته شده است.

نقش مدلهای ذهنی در پژوهش های رفتار اطلاع جویی

نقش مدلهای ذهنی بر زمینه های موضوعی رفتار اطلاع جویی

مروری بر متون نشــان میدهد که در حوزه رفتار اطلاع جویی، بســیاری از پژوهشهای انجام شــده بــه بحث جســت وجوی اطلاعات پرداخته اند. زانگ در پژوهشی کیفی که با هدف آشنایی با فرآیند ساخت مدلهای ذهنی ۳۹دانشجوی کارشناسی از محیط وب طی فرآیند جست وجوی اطلاعات انجام شد، نشان داد که مدل ذهنی افراد از محیط وب شامل سه وجه ساختار، ارزیابی و احساسات و رفتارهای مورد انتظار است. وی با استفاده از روشهای مختلف گردآوری داده ها از جمله نقشه مفهومی، مصاحبه نیمه ساخت یافته و ترسیم نشــان داد که پیچیدگی پرسشها و وظایف جست وجو بر ساخت مدلهای ذهنی دانشجویان اثرگذار است.

در تعــداد معــدودی از تحقیقات نیز تأثیــر مدل ذهنی بر نــوع منبع مورد مراجعه فــرد در جریان جســت وجوی اطلاعات و درک کاربران از استفاده و جست وجوی اطلاعات سنجیده شده است. اسلن
و دیگران (۲۰۰۲) با پژوهشی که بر روی ۳۱کاربر کتابخانه عمومی پیرامون تعامل آنها با محیط وب و تأثیر مدلهای ذهنی بر این تعامل انجام دادند، مشاهده کردند کاربرانی که مدلهای ذهنی کاملی دارند، از منابع متنوع جست وجو استفاده میکنند، ولی کاربرانی با مدلهای ذهنی ناقص بیشتر بر اپکها و منابع چاپی تکیه دارند.

منابع

 Borgman, C.L. (1984). The user’s mental model of an information retrieval system: Effects on performance. Unpublished dissertation, Stanford University, Palo Alto, CA

Brandt, D. S., & Uden, L. (2003). Insight into mental models of novice Internet searchers. Communications of ACM, 46(7), 133-136

 Dimitroff, A. (1992). Mental models theory and search outcome in a bibliographic retrieval system. Library and Information Science Research, 14(2), 141-156

Makri, S. et al.(2007). A Library or Just Another Information Resource?A Case
Study of Users’ Mental Models of Traditional and Digital Libraries. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 58(3), 433–۴۴۵٫

 Marchionini, G. (1989a). Making the transition from print to electronic encyclopedias Adaptation of mental models. International Journal of Man-Machine Studies, 30(6),591-618

 Marchionini, G. (1989b). Information seeking strategies of novices using a full-text electronic encyclopedia. Journal of the American Society for Information Science, 40(1),54-66

Moukdad, H. and A. Large. (2001). Mental Models and Information Retrieval
What Can Search Queries Tell Us? CAIS/ACSI coference, 5-7 June. Retrieved: march3,2014,From: www.cais-acsi.ca/proceedings/2001/Moukdad_2001.pdf  Muramatsu , J. and W. Pratt(2001) Transparent Queries: investigation users’mental models of search engines, Proceedings of the 24th annual international ACM SIGIR conference on Research and development in information retrieval. Retrieved: march3,2014,From:http://portal.acm.org/citation.cfm?id=383952.383991

Savage, P. S. (2001). Mental models: Issues in constructions, congruency, and cognition. Unpublished dissertation, Rutgers University

Saxon, Ch.(1997). Seventh Grade Students and electronic information retrieval systems: an exploratory study of mental model formation, completeness and change

 Slone, D. J.(2002) The influence of mental models and goals on search patterns during web interaction, Journal of the American Society for Information Science and Technology, 53(13),1152-1169.

Zhang ,Y .(2009). The Construction of Mental Models of Information-rich Web Spaces: The Development Process and the Impact of Task Complexity. Unpublished dissertation, University of North Carolina

 

با گوشی اسکن کنید
1 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 5

میانگین امتیاز 5٫00 از 5 با 1 رای
Loading...

نویسندگان:
ترتیب پیشنهادی بهینگی برای :

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که دیدگاه میگذارد

به من اطلاع بده
avatar
wpDiscuz