نمودار علت و معلولی : یکی از ابزارهای هفت گانه کنترل کیفیت - بهینگی

نمودار علت و معلولی : یکی از ابزارهای هفت گانه کنترل کیفیت

اشتراک گذاری :
نمودار علت و معلولی : یکی از ابزارهای هفت گانه کنترل کیفیت

آیا تا به حال علتهای مختلف به وجود آمدن یک مشکل را بررسی کرده اید؟ آیا عوامل مختلفی را می شناسید که در به وجود آمدن این مشکل دخیل بوده اند؟ آیا تا به حال این علتها را دسته بندی کرده اید؟ یا تاکنون نموداری برای آنها رسم کرده اید؟ زمانی که یک عیب، اشکال و یا اشتباه شناسایی می شود، باید علل بالقوه و بالفعل آنها تعیین گردد، در مواقعی که علل بروز مشکل واضح نیست نمودار علت و معلولی (CAUSE AND EFFECT DIAGRAM) می تواند ابزارمفیدی برای شناسایی این علل باشد.

نمودار علت و معلولی

در تعریف کنترل فرایند آماری (STATISTICAL PROCESS CONTROL=SPC) آورده اند که مجموعه ای قدرتمند از ابزار حل مشکل است که در ایجاد ثبات در فرایند تولید و بهبود کارایی آن ازطریق کاهش تغییرپذیری واقع می گردد، کنترل فرایند آماری را می توان برای هرگونه فرایندی مورداستفاده قرار داد. ازجمله ابزارهای کنترل فرایند آماری نمودار علت و معلولی است. این نمودار را نمی توان یک روش آماری درنظر گرفت. این نمودار کمک می کند که تعیین کنیم برای دست یافتن به هدف چه باید کرد و عوامل مربوطه کدام هستند.

به منظور ربط دادن هر یک از ویژگیهای نامطلوب کیفیت محصولات به مواد، فرایندها و روشهای مورد استفاده جهت اصلاح از نمودار علت و معلولی استفاده می نمائیم. با استفاده از این نمودار تولید کننده و ارائه دهنده خدمات توان ردیابی علل بروز مشکلات را می یابد.

نمودار علت و معلولی : یکی از ابزارهای هفت گانه کنترل کیفیتعلت استفاده از نمودار علت و معلولی

علت اصلی استفاده از نمودار علت و معلولی وجود پراکندگی در کیفیت کالا و یکنواخت نبودن ارائه خدمات می باشد، علت این پراکندگی با توجه به اینکه روشها مشابه هستند به خاطر یکدست نبودن مواد اولیه دریافتی، عدم تنظیم دستگاه ها، عدم انگیزش نیروی انسانی، وضعیت های غیرمترقبه، اجرای نامطلوب دستورالعملها و آئین نامه ها، تأخیر در اجرای فعالیتها و … می باشد؛ حتی اگر هر یک به اندازه ای اندک باشد باعث ایجاد پراکندگی و عدم یکنواختی در ارائه خدمات و تولید کالای باکیفیت می شود که نهایتا عدم رضایت را به بار می آورد.

تاریخچه

اولین نمودار علت و معلول به وسیله پرفسور «کاآروایشی کاوا» از دانشگاه توکیو هنگام تدریس چگونگی تجزیه عوامل مختلف و ارتباط آنها با یکدیگر به مهندسان کارخانه کاوازاکی در تابستان ۱۹۴۳ با طرح و شکلی که شبیه یک ماهی بود ساخته شد. نمودار علت و معلول از زمره روشهایی است که از ژاپن سرچشمه گرفته و برای بهبود کیفیت به کار رفته است.

این نمودار بعداً به کشورهای دیگر نیز برده شــده است و گاهی آن را نمودار «ایشی کــــاوا» یا نمودار استخوان ماهی (FISH BONE) نیز می گویند. چرا که این نمودار اولین بار توسط پرفسور «ایشی کاوا» مطرح گردید و ازطرفی دیگر شکل آن شبیه استخوان اسکلت ماهی است که مشکل، عیب یا معلول در سر آن قرار گرفته است.

رسم نمودار علت و معلولی

نمودار علت و معلول ارتباط بین ویژگی کیفی و عوامل و فاکتورهای مرتبط به آن را نشان می دهد. رسم آن کار چندان ساده ای نیست و حتی با اطمینان می توان گفت که موفقیت در حل یک مسئله کنترل کیفیت، موفقیت در ساختن یک نمودار علت و معلول است.

مراحل رسم یک نمودار علت و معلولی

مرحله اول

مشخص ساختن معلول یا مشخصه کیفی، معلول همان عیب یا نقصی است که به عنوان هدف بهسازی مطرح شده است که به یکی از دسته های زیر تعلق دارد:

کیفیت: تعداد محصولات معیوب، عیوب محصولات، تعداد اشتباهات، اندازه محصول، وزن، ضخامت و… .

هزینه: مصرف برق، آب، گـاز، مواداولیه، دوباره کاری، انبار، گارانتی و… .

کارآیی: زمان بازرسی، ساعت کار، زمان تعمیرات و… .

ایمنی: تکرار حوادث

روحیه: غیبت کارکنان، وجدان کاری، تعهدکاری، تخصص، مشارکت در کار.

زمان تحویل: بارگیری، بسته بندی، کالاهای برگشتی و… .

مرحله دوم

رسم استخوان پشت. یک محور باریک و بلند از چپ به راست به طرف مستطیل مرحله اول را رسم کنید.

مرحله سوم

رسم استخوانهای بزرگ. این استخوانها، علتها و فاکتورهای اصلی هستند که می توان آنها را به صورت زیر طبقه بندی کرد.

– تکنیک ۴M شامل

  • عوامل مربوط به انسانها
  • عوامل ماشینی
  • عوامل مربوط به مواداولیه
  • عوامل مربوط به روش کار

– تکنیک ۴P شامل

  • عوامل مکانی
  • عوامل سیستمی و برنامه ها
  • عوامل انسانی – کارکنان
  • عوامل سیاست گذاری و خط مشی سازمان

– تکنیک ۴S شامل

  • محیط
  • تامین کننده، تهیه کننده
  • سیستم
  • مهارتها

در بسیاری از موارد باتوجه به نوع مشکل از ترکیبـــی از تکنیک های اشاره شده استفاده می شود، استخوانهای بزرگ را به صورت پیکان مورب از سمت چپ شکل به طرف استخوان پشت رسم کنید، هریک از استخوانهای بزرگ معرف یک دسته از علتها هستند.

نمودار علت و معلولی : یکی از ابزارهای هفت گانه کنترل کیفیتمرحله چهارم

پس از تعیین علتها و فاکتورهای اصلی با استفاده از تکنیک های اعلام شده نوبت به شناسایی عاملهای موثر و جزیی تر است.

برای این کار استخوان بزرگ را به استخوانهای فرعی (استخوان متوسط) و استخوان متوسط را مجدداً به استخوانهای فرعی دیگر (استخوانهای کوچک) و به همین ترتیب استخوانهـــای مویی تقسیم بندی می کنیم. استخوانهای متوسط، کوچک و مویی معرف سلسله مراتب علتهای موثر در بروز معلول یا عیب هستند.

ذکر این نکته مهم است که سلسله مراتب علتها را آنقدر ادامه دهید تا به علتهایی برسید که بتوان مستقیماً درمورد رفع آنها راه حل را اجرا کرد و نیز در پاره ای از موارد علتهای ریشه ای و بنیادی در دو یا چند استخوان مویی از زیر استخوان متوسط تکرار می شوند.

مرحله پنجم

بررسی نمائید کلیه علتهایی که موجب پراکندگی و بروز خطا شده اند در نمودار علت و معلول گنجانده شده باشند. در صورت فهرست شدن تمام علتها و روابط بین علت و معلول میتوان نمودار را کامل شده دانست.

انتخاب روش تجزیه و تحلیل برای رسم نمودار

غالباً روش انتخابی شامل ایجاد توفان فکری (BRAIN STORMING) در یک گروه متشکل از نمایندگان و کارشناسان قسمتهای مختلف و افرادی است که بالقوه با آن مشکل ارتباط دارند، صورت می گیرد. کار رسم نمودار باید توسط رهبر گروه یا شخص باتجربه ای انجام شود که بتواند جلسه توفان فکری را هدایت کند. در چنین جلسه ای هدف فعال کردن ذهن هریک از اعضای گروه درجهت ارائه راه حل برای مشکلات یا ارائه پیشنهاد برای بهبودکار است. موضوع یا مشکل از قبل تعیین شده باشد و همه اعضا باید اظهارنظر کنند.

نمودار علت و معلولی : یکی از ابزارهای هفت گانه کنترل کیفیتدر این روش توجه به نکات زیر ضروری است:
  • هیچ نظری نباید مورد انتقاد قرار گیرد.
  • همه باید بر روی طرح موضوع یا مشکل تعیین شده، اتفاق نظر داشته باشند.
  • علتها را در قالب عبارات و خلاصه بیان کنید.
  • علتهای احتمالی موثر کشف شده را با استفاده از تکنیک های به کار برده شده در تعیین فاکتورهای اصلی دسته بندی کنید.
  • بـرای تعیین سلسله مراتب علتها از تکنیک «۵why» یا چرا؟ چرا؟ استفاده شود.
  • تمامی علتهای احتمالی موثر در ایجاد مشکل را بر روی نمودار علت – معلول قرار دهید، علتها را به ترتیب درجه نزدیکی در ایجاد مسئله بر روی استخوانهای بزرگ، متوسط، کوچک، مویی و… نمودار علت و معلول نمایش دهید.
  • علتهای واقعی را نه براساس حدس و گمان بلکه براساس مستندات واقعی و مدارک صحیح و دقیق (آمار و اطلاعات) شناسایی کنید.
  • تحقیق کنید که آیا بین هریک از علتها و معلولها همبستگی وجود دارد؟ به بررسی رابطه بین علتها نیز بپردازید.
  • موثرترین و مهمترین علت یا علتهایی که درصدد حذف آنها هستید را انتخاب کنید.

کاربرد نمودار علت و معلول

نمودارهای علت و معلولی از طریق دسته بندی و مربوط کردن علتها به روشنی علتهای مختلف و مؤثر در کیفیت را نمایش می دهند. در نتیجه یک نمودار خوب علت و معلول نموداری است که منطبق با هدف باشد.

روشهای مختلفی برای استفاده از این نمودارها وجود دارد که عمده ترین آنها عبارتند از:
  • ترسیم نمودار علت و معلول به خودی خود آموزنده است. هنگام رسم نمودار از افراد متعدد نظرخواهی کنید و سوال کنید که علت نقص یا پراکندگی در کجاست؟ نقص چه رابطه ای و چه اثری بر روی کیفیت دارد؟ اینگونه مشورتها به معنی بهره برداری از تجربه ها و روشهای فردی است و کسانی که در ساخت نمودار نقش دارند نکات جدید می آموزند.
  • نمودار علت و معلولی راهنمای خوبی برای بحث است. بحثی که گوینده هایش از موضوع دور شده باشند نمی تواند مؤثر باشد، هنگامی که نمودار علت و معلول به عنوان محور اصلی مورد بحث است همگی با موضوع بحث آشنایند و می دانند که بحث تا چه حد پیشرفته است.
  • علتها فعالانه پیگیری شده و روی نمودار ثبت می گردند. در صورتی که یک ویژگی کیفی غیرعادی مشاهده کردید فعالانه در جستجوی عوامل آن برآیید. این اساس کنترل کیفیت را تشکیل می دهد.
  • داده ها با توجه به نمودار علت و معلولی بدست می آیند. هنگامی که تغییری در کیفیت مشاهده می شود نکته مهم آن است که درصد عیبها، دامنه پراکندگی و … تعیین شود.
  • از نمودار علت و معلول برای هر مسأله میتوان استفاده نمود. نمودار علت و معلول را میتوان برای بازرسی کیفی، برای تعیین سطح خدمت، مقدار خرید مواد، مسائل ایمنی، حضور و غیاب، کوتاه نمودن فرایند ارائه خدمات، تکریم ارباب رجوع، رفاه و هر نوع مسائل پرسنلی یا مرتبط با ارباب رجوع و زائرین به کار برد. از آنجا که نمودار علت و معلول علتها را به روشنی نشان می دهد، میتوان به سرعت برای انجام عمل تصمیم گیری نمود.
  • پیچیدگی نمودار علت و معلولی؛ هر علت معمولا در اثر تعداد زیادی عوامل پیچیده بوجود می آید بنابراین نمودار علت و معلول می تواند بسیار پیچیده باشد.

یک نمونه نمودار علت و معلولی

نمودار علت و معلولی : یکی از ابزارهای هفت گانه کنترل کیفیتنتیجه گیری

نمودار علت و معلولی یک ابزار موثر است که به مردم اجازه می دهد به آسانی ارتباط بین عوامل موردمطالعه در یک فرایند را ببینند.
در مواقعی که علل بروز مشکل واضح نیست این نمودار ابزار مفیدی برای شناسایی علل بالقوه است.
ابزاری سودمند برای استفاده در جلسات توفان فکری یا میزگرد اندیشه هاست؛ ابزاری است برای تعیین ریشه های اصلی در مسائل پیچیده و یا حتی ساده و ابتدایی. با استفاده از این نمودار ایده های مختلف افراد برای کشف علتهای ایجاد مشکل و اجرای طرح بهسازی (KAIZEN) ابراز شده اند را به خوبی می توان بیان کرد.

با گوشی اسکن کنید
1 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 5

میانگین امتیاز 5٫00 از 5 با 1 رای
Loading...

نویسندگان:
ترتیب پیشنهادی بهینگی برای :

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که دیدگاه میگذارد

به من اطلاع بده
avatar
wpDiscuz