واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریه - بهینگی

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریه

اشتراک گذاری :

دوران حکومت قاجار همزمان با ظهور تحولات وسیع سیاسی و اقتصادی و اجتماعی در اروپا است. همین تحولات منجر به یک رشته رقابت های بین المللی میان کشورهای اروپایی شد و جریان استعمار ملت های ضعیف را شدت بخشید.
با توجه به مسائل سیاسی و تحولات داخلی ایران، استمرار و ادامه حیات هنر اسلامی و سنتی به همت و عشق هنرمندان شیفته در این زمان و تبلور هنر جمعی از نقاشان گمنام و بی ادعای کوچه و بازار تحت نام شمایل نگاران و پرده کشان و تصویرگران کتب مذهبی، به دلیل ضرورت ایستادگی در برابر دسایس فرهنگی و هنری بیگانگان باید رویدادی جدی و کارساز قلمداد گردد.

دوره قاجار اوج نقاشی های مذهبی

دوره قاجار اوج نقاشی های مذهبی قلمداد می شود. تلاش شاهان قاجار برای اتحاد شیعیان و ادعای رهبری جامعه شیعه با حمایت از مراسم و فعالیت های مذهبی و احداث و مرمت ابنیه مذهبی همچون امامزاده ها، بقعه ها، تکیه ها و سقاخانه ها همراه بود. حمایت مردم نیز عامل دیگری برای رشد نقاشی مذهبی بود.

همین حمایت و پشتیبانی دست علما و بزرگان دین را در تبلیغ ارزش های راستین مذهب شیعه باز می گذاشت و مردم و هنرمندان را از رهنمود های آنان بهره مند می ساخت.

سه روش برای به تصویر کشیدن موضوعات مذهبی

نقاشی های مذهبی این دوره دارای چند روش مجزا ولی وابسته به هم می باشد. نقاشی قهوه خانه ای (خیالی سازی)، نقاشی پشت شیشه و چاپ سنگی از جمله روشهایی هستند که در خدمت مصور کردن موضوعات مذهبی بوده اند.

نقاشی قهوه خانه ای

در نمونه های شیوه قهوه خانه ای نقاش کم و بیش فنون بر جسته نمایی و ژرف نمایی را به کار گرفته است. نقاش در این گونه نقاشی ها ضمن پایبندی به روایتگری وقایع از خیال پردازی و تمثیل سازی همچنین از فرهنگ عامه و اعتقادات مردم نیز سود جسته است.
در این نقاشی ها اصالت چهره ها حفظ شده است و نقاش با تاکید بر حالات چهره ها موضوع مورد نظر نقاش را به بیننده انتقال می دهد.

نقاشی پشت شیشه

در نقاشی پشت شیشه اگرچه نوعی همدلی و همرنگی با سبک قهوه خانه ای وجود دارد و به لحاظ فنون و سبک راه متفاوتی را می پیماید، اما در این شیوه همه پردازش ها حول چهره و شخصیت امام حسین(ع) صورت می گیرد و امام(ع) کانون اصلی این نوع نقاشی است. در واقع همه چیز در خدمت بیان ویژگی ها و حالات و حرکات ایشان است. نقاش طوری لحظات کارش را درباره حضرت تلطیف می کند که بیننده در نخستین نگاه به سوی او جذب می شود.

نقاشی چاپ سنگی

در صنعت چاپ سنگی، حضور شمایل نگاری را بیشتر در تصویر سازی برای کتب شاهد هستیم. برداشتهای تصویری در این شیوه هنری، ملهم از پرده های درویشی است. گرایش فراوان به خطوط دیده می شود، این تصاویر مذهبی را بسیار خلاصه و ساده جلوه داده و میتوان بعضی از انواع آن را که شمایل در آن به دور از شلوغی یک ترکیب بندی پر ازدحام نمایانده شده است، پوستری مذهبی دانست. در این شمایل های به کار گرفته شده در صحنه های چاپ سنگی به ندرت شمایلی را مشاهده می کنیم که اجزای صورتش نمایان باشد.

حضور نمادین واقعه عاشورا در نقاشی های مذهبی دوره قاجار

در این بخش از مطلب به توصیف و تحلیل نمونه هایی از نقاشی های مذهبی دوره قاجاریه با مضمون عاشورا در سه سبک یاد شده می پردازیم.

چند نمونه نقاشی قهوه خانه ای از واقعه عاشورا

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهاولین نمونه مربوط به تابلویی از حسین قوللر آغاسی در سبک قهوه خانه است. همانند سایر تابلوهای قهوه خانه ای این تابلو نیز وقایع مختلف روز عاشورا و جریان  کربلا را یک جا نشان می دهد. از وقایع قبل از روز عاشورا گرفته تا اتفاقات بعد از آن که به اسیری رفتن اهل بیت (ع) و مجلس یزید در شام می باشد.
هنرمند برای به وجود آوردن یک چهارچوب مستحکم، از تمام قسمتهای پرده کمک گرفته و آن را از نقش مملو کرده است.

منطق رنگ که به نوعی میان این پرده با نگارگری ایرانی ارتباط برقرار می کند، از عواملی است که قوللر آغاسی به عنوان یک هنرمند مذهبی و با بینش دینی آن را دستمایه هنرش قرار داده است. رنگ سبز و سفید به معنای اسلام و طهارت و پاکی و روشنی و زلالی و معصومیت و حقانیت در اندام پیکره ها و اسبهای متعلق به گروه امام (ع) به کار گرفته شده است و در مقابل رنگهای تیره و مشکی و کدر در اندام دشمنان دین خدا و در هیکل اسبهای آنان متجلی شده است. رنگ قرمز لباسهای امام (ع) نشان شهادت و نشانه خونین بودن قیام آن بزرگوار است. رنگ قرمز و قهوه ای که در فواصل بین فرم ها نشانه زمین محل وقوع حادثه است. رنگ آبی که جلوه عرفان و ملکوت و آرامش و صفاست به صورت نه چندان شفاف برای هماهنگی رنگی با بقیه قسمت های تابلو در آسمان به کار گرفته شده است.

علاوه بر موضوعات یاد شده، هنرمند عناصر دیگری را نیز وارد پرده کرده است. ساختمان کعبه در پشت سر امام (ع) که نشانه مذهب و وحدانیت است. استفاده از خطوط (خوشنویسی) و آیات قرآن بر گرداگرد خیمه های اهل بیت، جوشش قیام امام را از بطن اسلام و در پاسداری از شعار توحید نشان می دهد.

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهدر این تصویر امام بر مسندی نشسته و یارانش گرد او را گرفته اند. در تصویر حضرت عباس(ع)، مسلم، طفلان مسلم و عده ای دیگر از یاران امام دیده می شوند.کمی آن طرف تر نقاش دورنمایی از خیمه ها را به تصویر کشیده است. ترکیب بندی وقایع در این تابلو به شیوه خطی و از سمت راست به چپ صورت گرفته است.در این تصویر نیز از هاله دور سر برای افراد مقدس استفاده شده است. رنگ ها در این تابلو متنوع تر و شفاف تر است.

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهتصویری که رقم آن تنها نام سفارش دهنده را نشان می دهد، به ترسیم وقایع پس از عاشورا پرداخته است. در این پرده حوادثی که پس از ظهر عاشورا و شهادت امام حسین (ع) برای خاندانش اتفاق می افتد و ماجرای حمل سر حضرت تا کوفه و بردن آن به نزد یزید و حوادث پیرامون آن در نه بخش تفکیک شده به تصویر در آمده است. در این اثر تصاویر نسبت به نمونه قبلی واقع گرایانه تر است و بیشتر روایات و اعتقادات در آن دخیل بوده تا خیال و تصور نقاش.

به نظر می رسد هنرمند از قاعده خاصی در چیدمان بخش های مختلف داستان استفاده نکرده است و برای پیگیری خط سیر داستان هیچ نظم مشخصی وجود ندارد. اما هنرمند در مربع میانی که جلوتر از تصاویر دیگر قرار گرفته است، دردناک ترین و تاثر بر انگیز ترین صحنه را نقاشی کرده است.

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهاین نمونه به ترسیم حوادث و صحنه های پشت جبهه سپاه امام(ع) پرداخته است در این نقاشی تاکید بر اهمیت نقش زنان خاندان امام در اداره امور در خارج از صحنه کارزار گذاشته شده است.
نقش پرستاری و مداوای مجروحین، دلداری و تشویق و تشجیع سربازانی که برای نبرد آماده می شوند، نقش هایی هستند که در تابلو به تصویر در آمده است.

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهاین اثر یک پرده درویشی است که مجموعه ای از حوادث واقعه عاشورا و… است که نبرد حضرت ابوالفضل (ع) با ماراد بن سدیف را نشان می دهد. در این اثر که متعلق به حسین همدانی است، تراکم وقایع و عناصر تصویری به قدری است که به سختی می توان حوادث را از هم تفکیک کرد.
در این تصویر جوانی که به نظر می رسد حضرت علی اکبر(ع) باشد در حالی که به شدت زخمی شده است سر بر دامان پدر گذاشته است. این صحنه و صحنه نبرد حضرت ابوالفضل (ع) بسیار بزرگتر از بقیه حوادث نشان داده شده اند.

چند نمونه نقاشی پشت شیشه از واقعه عاشورا

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهاین تصویر متعلق به شیوه نقاشی پشت شیشه است. از نمونه های موجود در دوره قاجار در این سبک اثری است که نبرد تن به تن امام حسین با یکی از سپاهیان دشمن را نشان می دهد. چنان که می دانیم پس از این که سپاهیان امام یک به یک به میدان رفتند و جام شهادت را نوشیدند، امام خود به تنهایی به مصاف دشمن رفت و پس از نبردی طولانی و طاقت فرسا با از پای در آوردن چند تن با نیرنگ یکی از آنان به شهادت رسید. در این تصویر نیز پر تعداد بودن سپاه دشمن و خالی بودن سنگر امام در لحظات پایانی جنگ به خوبی نشان داده شده است.تنها زینب (س) است که از خیمه گاه بیرون آمده و نبرد امام را دنبال می کند.

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهنمونه حاضر نقاشی پشت شیشه به لحاظ سهم بالای تخیل در آن و در هم آمیزی عناصر پر شمار و متفاوت نمونه قابل توجهی است. در این تصویر نقاش صحنه هایی از خیمه ها و سپاه امام، حضرت ابوالفضل در حال حمل مشک، طبقات بهشت و حفره های جهنم و بهشتیان و جهنمیان، فرشتگان و حوریان بهشتی را در کنار هم قرار داده است. در واقع این تصویر واجد صفت چند معنایی است و خیال بیننده نیز به اندازه تصور و تخیل نقاش در آفرینش و درک معنای آن شریک است.

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهدر این تصویر که نمونه ای واقع گرایانه تر است، نقاش تمثال مبارک حضرت عباس (ع) را در مرکز قرار داده و در پس زمینه، صحنه هایی از خیمه گاه و یاران امام را به تصویر کشیده است. در این تصویر حضرت سکینه در حال دادن مشک به حضرت عباس(ع) است. این پیکره و سایر پیکره ها کوچکتر ترسیم شده اند و بدین وسیله تاکید خود را بر عظمت، رشادت و دلاوری حضرت عباس (ع) است. در واقع این یکی از ویژگی های نقاشی های پشت شیشه است.

چند نمونه نقاشی چاپ سنگی از واقعه عاشورا

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهتصویر بعدی که حضرت علی اکبر (ع) را در حال نبرد در کربلا نشان می دهد، از نمونه های موجود در شیوه چاپ سنگی است. در این تصویر حضرت با هاله دور سر و روبند که می تواند نشانه تعصب مذهبی نقاش باشد، در حالی که شخصی از سپاه دشمن را با یک حرکت شمشیر به دو نیم می کند، نشان داده شده است و در پیرامون او، عده ای از دشمنان که تار و مار شده اند و عده ای دیگر که در مقابل او با چشم هایی بیمناک یا خشم آلود ایستاده اند، ترسیم شده است.

در پشت سر علی اکبر (ع) جوانی سوار بر اسب در جهت مخالف دیده می شود که به نظر می رسد از سپاهیان امام است.

واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریهدو تصویر دیگر از این شیوه امام را در مقابل سپاه دشمن نشان می دهد. در یکی از این دو، امام به تنهایی در برابر لشکریان عمربن سعد ایستاده (تصویرسمت راست). در تصویر سمت چپ امام زین العابدین(ع) و اهل بیت امام حسین (ع) در اسارت سپاهیان عمربن سعد نشان داده شده است.

در تصاویر شیوه چاپ سنگی اسلوب ترسیم چهره ها و اسکلت بندی پیکره ها کمی تغییر کرده است. در این جا شکل چهره ها از شکل هم سان سبک قهوه خانه ای خارج شده و نقاش در نشان دادن حالت چهره ها تبحر بیشتری یافته است. همچنین قامت افراد به صورت کشیده تر و لاغرتر تصویر شده است.

با گوشی اسکن کنید
1 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 5

میانگین امتیاز 5٫00 از 5 با 1 رای
Loading...

نویسندگان:
ترتیب پیشنهادی بهینگی برای :

دیدگاه بگذارید

5 کامنت برای "واقعه عاشورا و حضور آن در نقاشی های مذهبی دوران قاجاریه"

به من اطلاع بده
avatar
نمایش بر اساس:   جدیدترین ها | قدیمی ترین ها | محبوب ترین ها
نسیم
مهمان

سلام دوست عزیز دمورد عکس ها نام خانوادگی ،سال:صفحه رو ننوشتی؟لطف کنید بنویسید

نسیم
مهمان

سلام دوست عزیز دمورد عکس ها نام خانوادگی ،سال:صفحه رو ننوشتی؟لطف کنید بنویسید.خواهش می کنم هرچه زودتر جواب بدهید تشکر

wpDiscuz