قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع) - بهینگی

قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع)

اشتراک گذاری :
قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع)

یکی از مهمترین رموز موفقیت رهبران و مصلحان بزرگ در طول تاریخ بشر برخورداری آنان از آیین سیاسی، اجتماعی و یا راهبردی است که بر اساس آن سیر و روند حرکتی خود را ساماندهی می کنند و جامعه مطلوب خود را محقق می سازند. حضرت امام حسین(ع) نمونه برجستە مصلحی جهانی است که در تمامی زندگانی او اصول و عقایدی تخطی ناپذیر مشهود است و به وسیله آن قیامی را پی ریزی می کند که رهبری و اصلاحگری آن نه در دوران خود که تاکنون و پس از ۱۴ قرن بعد از حیات مادی او مشهود است؛ حرکتی که در سراسر آن جلوات رهبری و مدیریت آشکارا قابل مشاهده است.

مدیریت و رهبری جامعه اسلامی

با مرور تاریخ اسلام و بررسی اجمالی آیات قرآن کریم و مطالعه احادیث ائمه معصومین(ع) در می یابیم که اسلام بر جنبه های اجتماعی، اداره افراد و بویژه آیین مملکت داری و زمامداری تأکید زیادی کرده است. دگرگونی در وضعیت مسلمانان از زمانی آغاز می شده که مدیریت و رهبری جامعه اسلامی از هدف اصلی آن فاصله می گرفته است و افراد دچار انحراف می شدند.

از این رو ضرورت پرداختن به الگوهای برآمده از متن آیات گهربار قرآنی و احادیث و روایات گرانبهای ائمه معصومین(ع) همواره احساس می شود. یکی از منابع تولید الگوهای اسلامی رهبری، واقعه عاشورا است که محدوده زمانی کمتر از نیم سال یعنی از مرگ معاویه و درخواست بیعت برای یزید تا شهادت امام را در بر می گیرد.

قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع)رفتار سازمانی و رهبری در اسلام

رفتار سازمانی، که معمولاً با OB از آن نام برده می شود به صورت حوزه ای متشکل از چند نظام علمی است و به شناخت و به اداره بهتر افراد در محیط کار کمک می کند. مهمترین مفهوم در حوزه رفتار سازمانی را میتوان مقوله رهبری دانست.

بیشتر بخوانید:  هنر اداره کردن افراد (بخش اول)

یکی از رهبران موفقی که توانست با رفتارشناسی اسلامی و درک پیش فرضهای اسلامی افراد و گروه های جامعه اسلامی به پیچیدگی های رفتاری درباره خویش آگاه شود و با شناخت فکری و ایدئولوژیکی آنان، آنها را به طور اثربخشی، هدایت و کنترل کند و در تغییر رفتار آنان موفق باشد، حضرت امام خمینی(ره) بود. ایشان با بیان درک انگیزه های رفتاری مسلمانان، چگونگی موفقیت در این عرصه را چنین ترسیم میکند: قلوب مسلمین را باید توسط اسلام جلب کرد؛ «بذکر الله تطمئن القلوب»؛ تمام قلوب دست خداست، مقلب القلوب خداست. به خدا متوجه شو تا دلهای مردم به تو متوجه شود.

در نتیجه حوزه رفتار سازمانی در سازمانهای اسلامی، رفتار فردی، گروهی و سازمانی «انسان با پیش فرضهای معرفتی اسلامی» است و بالطبع موضوع رفتار در جوامع اسلامی با دیگر جوامع متفاوت است؛ از این رو نوع رفتار مدیران مسلمان متفاوت خواهد بود.

طبق نظر استاد شهید مطهری، هدف رهبری در دیدگاه اسلام، “هدایت افراد” و به بیان کاملتر “رشد و ارشاد” ایشان است.

اصول مدیریت از دیدگاه قرآن و اسلام نیز به این شرح بیان شده است: “نظم و انضباط”، که آن را میتوان از کتاب تکوین و تشریع آموخت؛ “عزم راسخ و تصمیم قاطع” که حاکی از متمرکز بودن مدیریت قرآنی است؛ “تقسیم امور و تفکیک مسئولیتها” که سرعت و آسانی در کارها از آثار آن است و همچنین “شرح صدر”، “خدامحوری” و “روشمندی” از دیگر اصول مدیریت از دیدگاه قرآن است.

رهبری امام حسین(ع)

داستان عاشورا و اباعبدالله(ع) از نظر حسن رهبری و نفوذ رهبر شگفت انگیز است. داستان ۷۲ یار ایشان از نظر رهبری و رهبری پذیری، نمونه بی نظیری در جهان است و با اینکه رهبر روز اول اعلام می کند که ما در راه هدف کشته می شویم، توانست نفوس مستعد را گرد آورد.

به نوعی میتوان رهبری و مدیریت امام حسین(ع) را مدیریت و رهبری بر مبنای هدف و نتیجه دانست. هدف از قیام، اصلاح مفاسد امت، احیا و زنده کردن سنت و قانون رسول خدا(ص) و راه و رسم علی بن ابی طالب(ع) بوده است. پس این قیام برای نگهداری دین و تکلیف بوده است؛ چرا که امام به خودش تعلق ندارد، بلکه بیش از هر چیز به اصول و ارزشهای دین اسلام تعلق دارد.

مدیریت امام حسین(ع) در نهضت عاشورا را میتوان به صورت الگوى رفتارى و هدایت افراد در جهت رسیدن به هدفهای نهایى در نظر گرفت. از دیدگاهی دیگر، هدف اصلى در مدیریت ایشان، تربیت انسانها بر مبناى سربلندى، بزرگوارى، عزت و کرامت است. امام حسین(ع) با قیام خود نشان داد که میتوان خواسته هاى الهى و قرآنى را در جامعه عینیت بخشید و در رأس همه، روحیه مبارزه با طاغوت و حفظ عزت اسلامى را سرلوحه کار خویش قرار داد.

قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع)الگوی روابط انسانی در تربیت دینی امام حسین(ع)

نهضت عاشورا به عنوان یکی از برجسته ترین جلوه های سیره عملی امام حسین(ع) الگویی کامل در زمینه تربیت دینی است؛ به گونه ای که سیره عملی امام حسین(ع) در جریان واقعه کربلا الگویی کامل و جامع در روابط چهارگانه انسان (ارتباط با خدا، ارتباط با هستی، ارتباط با خود و ارتباط با انسانهای دیگر) ارائه می کند.

عبادت آگاهانه، توکل و تسلیم و رضا در مفهوم پویا و سازنده، الگوهای تربیت دینی در ارتباط انسان با خالق در سیره امام حسین(ع) است. توجه به تفاوتهای فردی انسانها در روند تربیت، کل نگری مثبت، عملگرایی و احترام به حقوق دیگران از جمله عواملی است که در چارچوب ارتباط انسان با دیگران قرار دارد. عزت نفس، که صلابت و اقتدار در برابر دشمنان را به همراه دارد و هم چنین تواضع در برابر دوستان و بندگان خدا از جمله آثار تربیت دینی تجلی یافته در سیره امام است که مبین نقش تربیت دینی در ارتباط انسان با خود است.

استفاده از امکانات مادی و غیرمادی در دنیا در زمینه تحقق اهداف متعالی، الگوی عملی سازنده ای است که در سیره تربیتی امام در ارتباط با دنیا به چشم می خورد.

بیشتر بخوانید:  فرمانهای امام علی(ع) به مدیران : مدیریت امانت است

جلوه های مدیریت و رهبری امام حسین(ع)

جلوه های مدیریت و رهبری امام حسین(ع) در صحنه عاشورا در ادبیات موضوع عموماً به صورت تطبیقی منعکس شده و به تطبیق بعضی از موضوعات مهم مدیریت علمی با برخی از ویژگیهای امام حسین(ع) پرداخته است که در ادامه به آنها اشاره می شود.

تصمیم گیری

امام حسین(ع) به منظور اقامه اصل اجتماعى اسلام یعنى امر به معروف و نهى از منکر از بیعت با یزید سر باز زد و با صراحت و قاطعیت آن را رد کرد؛ از سوی عوامل یزید در مدینه، سخت تحت فشار و تعقیب قرار گرفت؛ بدین دلیل تصمیم گرفت که از مدینه خارج شود و در مکّه، حرم أمن الهى استقرار پیدا کند و از آنجا صداى اعتراض خود را به گوش مسلمانان جهان اسلام برساند.

برنامه ریزی

جلوه های برنامه ریزی در قیام امام بسیار است که به دو نمونه از آنها اشاره می شود:

  • همراه کردن خانواده و اهل بیت(ع) با خود و سپردن بخشی از مأموریت قیام به حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) برای رساندن پیام امام به گوش جهانیان
  • دوراندیشی امام در شیوه های نظامی و آرایش جنگی

 هماهنگی

هماهنگى در نهضت حسینى در متعالی ترین وجه خود تجلى یافته بود. همه مؤمنان و عاشقان که با اهداف و عقاید امام هم نظر بودند با شنیدن حرکت و قیام امام از نقاط دوردست به سوى امام شتافتند و به شکلى وحدت یافته قیام حسینى را بر پا داشتند.

انگیزش

سخنرانی های امام قبل از عاشورا و همچنین روز جنگ، همگی برای یاران انگیزه ایجاد می کرد.

به طور مثال: «اى بزرگ زادگان، صبر و شکیبایى به خرج دهید که مرگ چیزى جز پل نیست که شما را از سختى و رنج عبور می دهد و به بهشت پهناور و نعمتهاى همیشگى مى رساند. مرگ پلى است که این گروه مؤمن را به بهشتشان مى رساند و آن گروه کافر را به جهنمشان؛ آرى، نه دروغ شنیده ام و نه دروغ مى گویم»

 قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع)سازماندهی

در تأیید وجود نوعى سازماندهى در حرکت امام حسین(ع) لازم است به این نکته اشاره شود که امام در آستانه عزیمت از مدینه به کربلا آشکارا به دو بخش از مبارزه خود اشاره مى کند که یکى بخش شهادت (عملیات نظامى) و دیگرى بخش اسارت (عملیات فرهنگی) خواندن اوست. همچنین برنامه ها را به کوتاه مدت شامل “اقدامات و پیش بینى حوادث احتمالى در منازل طى شده” و برنامه بلندمدت که شامل “اسارت فرزندان و خاندانش مى شد”  تقسیم نموده بود.

برای تبیین بهتر موضوع رهبری امام حسین (ع) در قیام عاشورا، به ارائه الگویی می پردازیم که در پژوهش محمد حسین رحمتی، حسین خنیفر و ابراهیم کتابی (۱۳۹۵) ارائه شده است.

اصل مقاله را می توانید از اینجا دانلود کنید.

روش پژوهش

پژوهش بر اساس نوع هدف، بنیادی و به لحاظ روش، توصیفی ـ کیفی و شیوه گردآوری داده ها بررسی اسناد و مدارک و دارای رویکرد استقرایی است. به منظور تجزیه و تحلیل داده ها و شناسایی الگو از شیوه تحلیل مضمون استفاده شده است.

یافته های پژوهش

رحمتی و همکارانش (۱۳۹۵) معیارهایی را که بیشترین ارتباط مفهومی را دارند، کنار هم قرار داده اند و به خلق معانی جدید پرداخته اند. در واقع مضمونهای شناسایی شده و غربال شده پس از مطالعات و تجزیه و تحلیل آنها بصورت جدول زیراست.قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع)

نهایتا الگوی رهبری امام حسین (ع)، با توجه به جدول به شکل زیر ارائه شده است.قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع)

با توجه به جدول مضمونها و با نظر به الگو، بخشهای مختلف الگوی رهبری امام حسین(ع) به شرح ذیل است.

در ابتدا به شرح اصول رهبری امام پرداخته می شود.

 خدامحوری

خدامحوری یکی از اصول رهبری امام است که شاید بتوان در نگاهی کلان تر، دیگر اصول را زیر آن جمع کرد. در زیر به نمونه ای از نقش دعا و مناجات در رهبری امام در صحنه نبرد اشاره شده است.

«پروردگارا در تمام پیشامدهاى ناگوار، پشتیبان منى و در هر سختى به تو آرزومندم و تو در هر پیشامدى که براى من اتفاق مى افتد، یار و یاور منى و اطمینان من به توست …»

ظلم ستیزی

یکی از اصول رهبری امام، که اساس قیام ایشان را تشکیل می داد و خود دارای مضمونهای فرعی چون سیاست تهاجمی، غیرت، شجاعت و دفاع از حق محرومان است.

بیانی از حضرت اباعبدالله(ع) در این مورد: هرگز با یزید بیعت نکنم، بلکه به سنت جد خویش محمد مصطفى(ص) و سیرت پدر خویش على مرتضى(ع) خواهم رفت.

اخلاق مداری

امام در حساسترین موقعیت ها و تحت سنگین ترین فشارها اخلاق را فراموش نکردند؛ حتی در برابر دشمنان خود. آب دادن به حر و سپاهیانش و حتی مرکبهای آنها، مروت و جوانمردی امام را در مقابل دشمن نشان می دهد.

احکام محوری

امام احکام الهی را فراموش نکرد؛ حتی در وضعیت سخت جنگ. نمونه برجسته و معروف این اصل، برپایی نماز توسط ایشان و یاران باوفایش در ظهر عاشورا و در صحنه سنگین کارزار است.

 عقل گرایی

این اصل مضمونهای فرعی دیگری چون تدبیر و برنامه ریزی، آینده نگری، توجه به نقش اطلاعات و مسائل مربوط به منابع انسانی دارد. برخلاف فضای احساسی، که پیرامون شخصیت امام و واقعه عاشورا هست، حرکت ایشان سرشار از تعقل و واقع نگری است. نمونه ای از این اصل در تدبیر و ذکاوت امام در آرایش جنگی نیروها قابل مشاهده است.

قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع)تکلیف محوری

ابزار مخالفت بسیاری از کسان چون محمد حنفیه و ابن عباس، سختی های جان فرسای جنگ و… است که هیچ کدام امام را از تکلیف الهی اش باز نداشت.

امام در جواب ام سلمه: مادر جان! من مى دانم که به ظلم و عدوان کشته خواهم شد. خداى عزوجل مى خواهد که حرم و جمع مرا پراکنده و سرگردان ببیند و اطفال مرا کشته یا اسیر ببیند در حالى که آنها کمک می خواهند و کسى آنها را یارى نمى کند.

بصیرت محوری

بصیرت دهی و ایجاد بصیرت بین یاران و حتی نیروهای عادی دشمن (نه سران و فرماندهان سپاه کفر) در رهبری امام نقش پررنگی دارد. ایشان در انتخاب آگاهانه هدف و ایجاد وسعت در دید افراد بسیار تلاش می کند. شاهد این موضوع اختیار دادن به اصحاب برای خارج شدن از صحنه جنگ در شب عاشورا است.

بیشتر بخوانید:  مدیران و طبقات جامعه (در نامه امام علی(ع) به مالک اشتر)

پس از بیان اصول به بیان روشهای امام حسین(ع) در واقعه عاشورا پرداخته می شود.

 روشنگری

بدون شک، اصلی ترین روش امام در جریان قیام عاشورا روشنگری است. آن حضرت در آخر نامه، مردم را به این جمله توجه داد: «به جان خودم سوگند، پیشوا کسى است که مطابق با دستور کتاب خدا رفتار، و بر مردم حکومت کند و عدل و داد را در میان افراد رواج دهد و خود هم بدین حق، متدین و پایبند باشد و خود را مطیع و فرمانبردار خدا بداند والسلام»

امام علاوه بر روشنگری، دو روش دیگر را که به نوعی در مقابل یکدیگر است، مورد استفاده قرار داد که مورد اول در برابر یاران و نزدیکان ایشان و مورد دوم در برابر دشمنان بود:

 رفق و نرمش

حسین در حالى که مسلم بن عوسجه هنوز رمقى داشت به بالین او آمد و براى وى آمرزش خواست و این آیه را خواند: از مردان راستگو و وفادار، برخی شان درگذشتند و بعضى هنوز در انتظار مرگند و تغییر و تبدیلى در کار ندادند.

قیام عاشورا؛ ارائه الگویی جامع در باب رهبری امام حسین(ع)انذار

سپس حسین علیه السّلام فریاد برآورد:  “آیا دادرسى نیست که براى رضاى خدا بداد ما برسد؟ آیا دفاع کننده اى نیست که از حرم رسول خدا دفاع کند؟”…  که حر در این لحظه به امام پیوست.

سرانجام به هدف قیام امام توجه می شود که رشد و ارشاد است.

چون مکه از تاریخ حرکت حسین(ع)، که اواخر رجب بود، کم کم محل اجتماع حجاج و مسلمانان شهرهای دور اسلامى مى شد و باید امام به همه مردم و همه مسلمانان، مقاصد خویش را بفهماند و دعوت اصلاحى خود را تبلیغ کند و با وضع کنترلى که بنى امیه فراهم کرده بودند، این مقصود جز در مکه و در موسم حج میسر نبود، امام به مکه مسافرت کرد و تا هشتم ذی حجه، که همه مسافران اطراف در آنجا جمع آورى مى شوند در آنجا ماند تا دعوت اصلاحى خود را به همه مردم برساند و …

در توضیح این الگو باید گفت همان طور که پیداست، هدف امام از رهبری تنها هدایت افراد به سوی خدا است. از هدایت با عناوین رشد و ارشاد نیز می توان یاد کرد. رشد در مورد اصحاب امام معنا پیدا می کند؛ چون یاران امام در راه حق هستند و تلاش امام برای ایشان در راستای رشد است؛ ولی ارشاد در مورد دشمنان معنا پیدا می کند؛ چرا که اصلاً ایشان در مسیر مقابل امام قرار دارند.

با گوشی اسکن کنید
1 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 51 vote, average: 5٫00 out of 5

میانگین امتیاز 5٫00 از 5 با 1 رای
Loading...

نویسندگان:
ترتیب پیشنهادی بهینگی برای :

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که دیدگاه میگذارد

به من اطلاع بده
avatar
wpDiscuz